تبلیغات
باغ ها و بوستان ها - باغ ایرانی
باغ ها و بوستان ها

باغ ایرانی

سه شنبه 23 مرداد 1386

انتخاب: اصغر حسنی | طبقه بندی:عمومی، 

مجتبی رجبی

نقشی از فرش ایرانی

سرزمینی در شرق جهان، كوههایی پر باران، چشمه‌هایی جوشان، قناتهای شگرف، خفته دردل زمین، دشتهای كم ‌شیب و ملایم، خشك و تفتیده درپایین.

مردمانی سختكوش، مدام درپی آب كه تنها به اكسیر آن زمین‌هاشان سبز توانند كرد، در پس ذهنشان تمنای بهشت. اقلیمشان سوزان وآنها به هرگاه كه ‌توانند زین‌خشكی و عطش گریزان، سودایشان فردوس برین، معماری‌شان زیبا و نغز و به غایت شاعرانه در روی زمین.

مردمان پر عزم و توانا كه چون اراده كنند اكسیرشان با گذر فرسنگها از سرچشمه به مظهر توانند، معمارانشان عاشق و دانا كه چون اشاره كنند با نظر به وادیها، یکسره به آبادی کشانند.

باد و آفتاب و خاك و آب، عشق و شور و مستی واندیشه‌های ناب . . .

معماران را، پس برآنشان داشتند تا هنجارها وپیمون‌ها سازكردند و طرح باغ آغاز . . .

این قصه باغ ایرانی است كه بسیار كسان به روایت خود به قصه گویی‌اش پرداخته‌اند و آنچه پیش رو، در پی پاس داشتن این قصه و قصه‌گویانش.

جلوه باغ در فرهنگ ایران

باغ ایرانی آنگونه كه از ایده و تعریف آن بر می‌آید، گذشته از فضایی عملكردی كه مردمان در آن دمی بیاسایند و تفرج كنند، خود مفهومی نقش بسته بر سرزمین و برآمده از فرهنگ و شكل گرفته در آداب و رسوم مردمان است .

اگر معماری ایرانی عصاره و تبلور اندیشه ایرانی در مواجهه با فضای زیست انسانی است و اگر شهرهای تاریخی ما همواره رنگ خاك و طعم آب جاری در سرزمینمان را با خود دارند، دور از ذهن نیست اگر تصور كنیم كه باغ‌هایمان نیز گذشته از اندیشه‌های شكل‌گیریشان، دورنمایی از آرمان‌های انسان ایرانی‌اند؛ چه به آنگاه كه با حفظ تقدیس، آب را چنان در باغ می‌گرداندند تا باغشان نیز نماد فكر و اندیشه و عناصر هستی بخششان گردد و چه به زمانی كه بیش از همیشه باغ را تمثیلی از بهشت برین می دانستند و تمنای جاودانگی را در باغ تجربه می‌كردند.

نمایی از باغ ایرانی

این صنع برآمده از فرهنگ، چون هر پدیده دیگری كه در چهارچوب‌های فرهنگی شكل می‌گیرد، جلوه های خود را در وجوه گوناگون فرهنگ و هنر سرزمینش بر جای می‌گذارد. این تأثیرات در حوزه فرهنگی، بیش از هر چیز در ادبیات و شعر پارسی، معماری و هنرهای ایرانی بچشم می‌خورد. از اینروست كه باغ در شعر فارسی از دیر باز، اهمیت و جایگاه خاص خود را داشته است، چه در اشعار فردوسی، منوچهری و نظامی كه بیشتر اشعاری توصیفی و تصویری هستند و بالطبع اطلاعات روشن‌تر را در ارتباط با شكل و نوع باغ بدست می‌دهند و چه در اشعار متاخرتر همچون اشعار حافظ و سعدی كه كاربرد استعاری از باغ بیشتر به چشم می‌خورد، كه این موضوع البته خود گستره توجه به باغ را نیز می‌نمایاند.

سر و تن بشستی نهفته به باغ
پرستنده با او نبردی چراغ (فردوسی)

دگر شارسان برکه اردشیر
پراز باغ وپرگلشن وآبگیر (فردوسی)

شهری نه یکی باغ پرازمیوه پراز گل
دیوارمزین همه وخاک مشجر (ناصرخسرو)

چه خوش باغیست باغ زندگانی
گر ایمن باشد از باد خزانی (نظامی گنجوی)

باغ سبزعشق کو بی منتهاست
جزغم وشادی در او بس میوه هاست (مولوی)

دولت‌آباد با دیوار خشتی در یزد

سروی چوتومی‌باید تا باغ بیاراید
ور در همه باغستان سروی نبود شاید (سعدی)

سحر ببوی گلستان شدم دمی درباغ
که تا بلبل بیدل کنم علاج دماغ (حافظ)

چندان که بهاراست وخزان است دراین باغ
چشم دل شبنم نگرانست دراین باغ (صایب تبریزی)

در معماری ایرانی یافتن نشانی از باغ چندان دشوار نیست كه گذشته از آنكه باغ خود یك فضای به غایت معمارانه است و نیز جدای از آنكه حضور صورت‌های گوناگونش را، از حیاط خانه‌ها تا شالوده‌های عظیم شهری، به سهولت می توان درك كرد، نقشش را در هنرهای وابسته به معماری همچون كاشی‌كاری و تزئینات دیگر به عیان می‌‌توان دید، چنانچه در صنایع و هنرهای دستی نیز این حضور همیشگی و جاودانه بوده است .

باغ ارم در شیراز

اگر بخواهیم جلوه‌‌های باغ را در دیگر وجوه فرهنگ و هنر ایرانی نظاره كنیم و اگر تأثیر عمیق باغ را در مهمترین هنرها همچون مینیاتور دنبال نماییم كه چگونه باغ در فضا سازی این نقاشی‌ها تاثیر عمیق خود را برجای گذاشته و چگونه نقاشان ایرانی فضای آرمانیشان را از باغ انتزاع كرده اند، باید به این نكته توجه كنیم كه باغ نه صرفا به اعتبار یك فضای معمارانه كه به اعتبار پشتوانه پرمعنا و مفهوم خود، اینچنین زندگی و حیات مردمان را در نوردیده و حضور خود را جلوه‌‌هایی نغز بخشیده است. حضورباغ در هنرهای تجسمی ایرانیان چون نگارگری ایرانی وهم چنین در دستبافته‌های کهن چون فرش ایرانی حکایت از در هم آمیختگی فرهنگ وهنر این مردمان با طبیعت ومظاهر آن که نشانه‌هایی از بهشت را با خود بهمراه می آورد، دارد وهنرمند ایرانی اوج تمنای خود از خدای خویش را در آنها به تصویر می‌کشد و شاید بتوان تعبیری دلنشین درخصوص باغ ایرانی بکار برد که باغ ایرانی یکی از نیکوترین جلوه‌های صورت و معنا بر آمده از باورهای ایرانیان است.

از همین‌رو است كه در مبحث جلوه باغ در هنر و فرهنگ ایرانی نباید از اندیشه‌ها و منظومه‌های فكری ایرانیان و نیز شناخت جامعه، مردمان، اقوام عام و خاص ایرانی غافل شد و شایسته است تا آن جلوه و آن حضور را بیش از هر كجا در ساختارهای فكری، فرهنگی و اجتماعی ایرانیان جستجوكرد.

واژه باغ در گذر زمان

بطوری كه از نوشته‌های مورخان یونانی بدست می آید نزدیك به 3000 سال پیش، پیرامون خانه‎های بیشتر ایرانیان را باغ‌ها احاطه كرده بودند و واژه پردیس به همان باغهای پیرامون خانه‎ها گفته می‏شده است. این شیوه بعدا برای سایر ملل نیز سرمشق شده و بدنبال آن این واژه فارسی به دوردستها رفته است. بطوری كه امروزه در زبانهای یونانی و فرانسوی و سامی و دیگر زبانها نیز با تغییرات و دگرگونی‌هایی بكار برده می‎شود.

علامه علی اكبر دهخدا درباره معنی واژه پردیس می‎نویسد:

“ پردیس لغتی است مأخوذ از زبان مادی (پارادئزا) به معنی باغ و بستان و از همین لغت است پالیز فارسی و فردوس (معرب)"

این واژه كه در اوستا دوبار بكار برده شده از دو جزء تركیب یافته ، یكی Pairi به معنی پیرامون و دیگری Daeza به معنی انباشتن و دیواركشیدن، كه بر روی هم به معنای درختكاری و گلكاری پیرامون ساختمان می‎باشد. این واژه در پهلوی پالیز شده و در فارسی دری هم بكار رفته است. در دوره هخامنشیان و بعد از آن در سرتاسر سرزمین ایران تعداد بیشماری باغ‌های بزرگ و باشكوه وجود داشته، این گونه باغها كه در یونان آن روز وجود نداشت مردم آن سامان و دیگر كشورها را جالب نظر آمده وهمان واژه فارسی را نیز بكار بردند. امروزه این واژه در زبان یونانی بصورت Paradeisos به معنی باغ، و در زبان فرانسه بصورت Paradis و در زبان انگلیسی بصورت Paradise به معنی بهشت بكار برده می‎شود . نام دیگر این فضای سرسبز و دل‎انگیز باغ است. باغ هم واژه‎ای فارسی است كه در پهلوی و سغدی نیز به همین شكل Bagh بكار برده می‎شود. برخی باغ را مشترك در فارسی و تازی می‎دانند و بعضی نیز برآنند كه این واژه در اصل تازی بوده و جمع آن را "بیغان" می‎آورند، حال آنكه این واژه قطعاً فارسی است و از فارسی به دیگر زبانها رفته است. ایرانی‌ها از قدیم الایام به ساختن باغ‌ها و باغچه در حیاط‌ها و دور و بر بناها علاقه خاصی داشته‎‎اند . شاید خاطره میهن اصلی و خاستگاه قوم آریا منشأ این علاقه بوده است. آنها باغچه‎هایی را كه در اطراف بنا می‎ساختند " په اره دئسه" می‎نامیدند كه به معنای پیرامون دژ یا "دیس" بود. "دیس" یعنی بنا و كسی را كه دیس می‎ساخت "دیسا "یعنی بنا می‎نامیدند. فرمانروایان شهرهای داخل ایران یا شهرهای قلمرو شاهنشاهی ایران در خارج ، همه ملزم به ساختن چنین باغچه‎هایی بوده‎اند. مثلاً یكی از این" په اره دئسه‎ها" یا پردیس‌ها در تخت جمشید بود كه خشایارشاه در هنگام برشمردن نام بناهایی كه ساخته ، از آن یاد كرده است. واژه پردیس به معنای بهشت در زبان عربی به فردوس و در زبان‌های دیگر به پارادایز تبدیل شده است. خود بهشت یا "وهشت" به معنای بهترین زندگی است و این بهشت به شكل باغی سرسبز و خرم و زیبا مجسم می‎شده است. ما برای این مفهوم واژه‎های جنت، فردوس، بهشت یا رضوان را بكار می‎بریم. در فارسی قدیم واژه پالیز هم به همین معنا بوده است. چنانكه فردوسی گفته است:‌ "وز آنجا به پالیز بنهاد روی" . در بهشت كوثر هست و درختان و گل‌ها و جویبارها، و در باغ نیز آب روان خوش و گل‌های زیبا و درخت‌هایی كه می توان در سایه آنها آرمید و این همه محصور در دیواری كه مانع ورود جهنمیان به آن شود.

باغ فین در کاشان

پیشینه تاریخی باغ در ایران

محوطه باستانی پاسارگاد، اولین پایتخت امپراتوری بزرگ هخامنشی، در متون گذشته و سفرنامه‌ها به عنوان مجموعه كاخ و باغ و حتی اولین نمونه چهارباغ ایرانی ذكر گردیده است. از پاسارگاد به عنوان پایتختی پر باغ یاد شده است كه در آن كاخهایی با طرفین باز در داخل محوطه‌هاپی مشتمل بر باغ‌های وسیع و مكمل قرار دارد .

پردیس پاسارگاد، پردیسی كه با دارا بودن خصایص باغ ایرانی تأییدی بر اثر ژرف آن بر باغسازی دوره‌های بعد می‌باشد. چهارباغ‌های معروف دوره اسلامی بدون شك بی تأثیر از این اولین نمونه‌ی چهارباغ نبوده اند. نظام مهندسی آب در این باغ، آبروهای سنگی و حوضچه هایی كه با فاصله و ریتم منظم در این محوطه قرار گرفته اند نشان از قدرت معماری و باغسازی ایرانیان كهن دارد .این فرهنگ پس از حضور اسلام در ایران از بار غنایی و معنوی خاصی بر خوردار شده، بگونه‌ای که فرد مسلمان که خود را سرگشته‌ای دور مانده از وطن اصلی خویش که همانا هم جواری حق تعالی است می داند در زمین در پی یافتن مأوایی است که این سرگشتگی را سامان دهد و این چنین در گوشه‌ای خلوت برای خود بهشتی زمینی فراهم می آورد و کم نیست باغ‌هایی از این دست در طی قرون متمادی که رایحه اسلام در این سرزمین به مشام ایرانیان می‌رسد و شاید بتوان اوج آن را در طی عصر صفوی و در شهرهایی چون تبریز و قزوین و اصفهان دید و البته نمی توان از باغات پرشکوه دوره قاجارچشم پوشید که در زمینه خود همتا و نمونه ای ندارند .

شیوه های باغ آرایی و عناصر شكل دهنده باغ ایرانی

هنر باغسازی و ایجاد فضای سبز از قبل از هخامنشیان و بعد از آن در تخت جمشید به اعلاترین درجه خود رسیده است . این هنر یكی از كهنترین هنرهای ایرانیان است كه دارای سنت‌های ارزشمند و قدرتی معنوی است. شكل باغ در ایران از دیرباز تاكنون با چگونگی طبیعت و میزان آب تناسبی كامل داشته است. بنابراین باغها را از دیرباز به شیوه‎های گوناگون می‎ساخته اند.

انواع باغ ایرانی

در یك تقسیم بندی كلی با توجه به خصوصیات كالبدی می‎توان باغ‌های زیر را برشمرد:

- باغ واقع در محیط‌های هموار: مانند باغ فین كاشان و باغ ارم شیراز

- باغ واقع در روی تپه :‌ مانند باغ تخت شیراز و قصر قاجار تهران

- باغ آبی : مانند ائل گلی تبریز

- باغ خانه :‌ مانند باغ امیر طبس

باغ قدمگاه در خراسان

- باغ واقع در كنار رودخانه : مانند كاخ آئینه اصفهان در دوران صفوی .

و با توجه به كاركرد اصلی باغ از انواع باغ‌های زیر می‎توان نام برد:

- باغ میوه : ساده ترین باغ از لحاظ طراحی و سودمندترین نوع از لحاظ اقتصادی

- باغ سكونتگاهی :‌ باغی كه بسیاری از اعیان و رجال، عمارت مسكونی خود را در آن می‎ساختند.

- باغ سكونتگاهی - حكومتی: باغی كه در شهرهای كوچك فاقد تشكیلات اداری و نظامی، حاكم شهر در آن سكونت می‌كرد و علاوه بر عمارت مسكونی دارای عمارتی برای اشتغال به امور حكومتی نیز بود.

- باغ حكومتی :‌ باغی در پایتخت‌ها و شهرهای مهم كشور كه در آن طراحی فضاهای

سكونتگاهی و دیوانی و خدماتی به نحوی بود كه اختلالی میان فعالیت‌ها ایجاد نگردد.

- باغ مزار: نوعی باغ كه غالبا تمام یا بخشی از عرصه آن به مزار اختصاص یافته است.

عناصرباغ ایرانی

باغ عفیف‌آباد

- باغ ایرانی همواره با دیواری محصور است كه عموماً بلند و از خشت خام یا آجر بوده است و فاقد هیچگونه تزئینی است (مگر حصار باغهای حكام قدیم و توانگران هر منطقه) ، لذا باغ ایرانی هم خلوتگاهی برای آرامش و گوشه نشینی و هم حفاظتی برای احساس و تأمین امنیت بوده است .

- هندسه باغ ایرانی اصلی مهم در باغسازی ایرانی است. توجه به اشكال هندسی و ایجاد اشكال مربع برای ساده نشان دادن اجزاء باغ و تعیین محل دقیق كاشت درختان به گونه ای كه ردیف درختان از هر طرف دیده شود، دارای اهمیتی خاص بوده است. درباغ ایرانی تأكید بر میان آسة اصلی است. گذرگاهی چهار جانب باغ را دور می‎زند. مسیرهای فرعی، باغ را به باغچه‎ها تقسیم می‎كند و باغچه‎ها كرت‎ها را در بر دارند.

- عنصر آب جاری اصلی ترین عنصری كه همواره به باغ ایرانی حیاتی دوباره بخشیده است. آب قنات در جدولها وجویهای منظم قرار گرفته و با گذر از نهر اصلی به نهرها و جدولهای فرعی جریان می‎یابد.

- جدولهای باغهای تزئینی كه به حوضها می‎پیوسته‎اند معمولاً با سنگ و آجر ساخته می‎شده است.

دولت‌آباد در یزد

- نمایش آب با انتخاب سطوحی برای پله پله كردن مسیر جریان آب و تند و پر سر و صدا كردن آن صورت می‎گرفته است.

- آب نما كه بعد اصلی آن در جهت طول ساختمان و به اشكال مربع و چند ضلعی و بیضی ساخته می‎شده اغلب در مقابل عمارت باغ احداث گردیده ، گاهی نیز بصورت حوضخانه در داخل عمارت باغ‌های قدیمی ایجاد می‎شده است.

- استخر را در میان باغ در مقابل بنا می‎ساخته‌اند. استخر باغ‌های قدیمی غالبا عمیق و دارای چندین فواره بوده است، از جمله استخر بزرگ باغ هزار جریب نو اصفهان در دوره صفوی كه پانصد فواره داشته است. در دوران پیش از اسلام و اوایل اسلام استخرهای گرد معمول بوده است ولی بعد از آن ساخت استخر بصورت مربع با مستطیل صورت می‌گرفته است.

- كوشك باغ را در نقاط مختلف باغ می‎ساختند. وسط باغ به گونه‎ای كه از چهار طرف دیده شود، یكطرف باغ به گونه ای كه منظر اصلی در امتداد محور طولی باغ ایجاد شود، به نسبت یك سوم در امتداد محور طولی از جمله نقاط باغ است كه در آن كوشك را بنا می‎كرده اند.

عباس آباد در بهشهر

- باغهای ایرانی به جهت گرمی و خشكی هوای این مرز و بوم اغلب دارای درختان سایه‎دار و انبوه بوده است. استفاده از درخت و گل و گیاه نیز در هر مكان منطق خاص داشته است. در كنار دو جوی خیابانهای سراسری درختان سرو ، كاج و شمشاد می‎نشاندند. كاشت درختان سپیدار و تبریزی و زبان گنجشك درزمینهای رسی معمول بوده است. پیرامون استخر را درختان نارون و افرا و بید و ارغوان تشكیل می‎دادند. كرت‌های دو سوی خیابان‌های باغ را نهال‌های میوه و كرت‌های پیرامون باغ را مو و خیابان كمربندی باغ و گوشه و پناه دیوارها را انجیر و سنجد و عناب می‎كاشتند. به جای كاشت درختان و بوته‌های بلند در میان كرت كه چشم انداز ساختمان باغ را بپوشاند اسپست (نوعی یونجه) كاشته می‎شده است.

- گل‌ها نیز نقشی خاص در باغها داشته اند. گلهای فصلی را جلوی كوشك‌ها و گلستان باغ، گل‌ها ی كوچك عطری را در كنار و پای درختان ، پیازها و پیازچه‎ها را درون اتاقها می‎كاشتند.

در بعضی باغها در قسمتی از محوطه باغ، باغچه یا گلزار یا گلستان را به جای استخر در نزدیك كوشك می‎ساختند. در نقاطی نزدیك باغچه و مقابل بناهای فرعی بطوری كه منظر مسدود نشود نیز سبزیكاری صورت می‏گرفته است. بررسی‎های یاد شده ، طیف گسترده‌ی تركیب منظم باغ ایرانی را در تمام طول تاریخ نشان می‎دهد. عناصری كه با تناسب، نیاز را پاسخگو هستند. باغ ایرانی اثری هنری و زیباست كه در مجموع و در تمام جزئیاتش فایده ای نهفته است.امروز باغ ایرانی گذر تاریخ را طی كرده و دستخوش تغییراتی جدید شده است. تغییراتی كه با هویت باغسازی ایران فاصله ای بسیار دارد.اما آینده‌ی هنر باغسازی ایرانی به كجا می‎رود؟ باغ ایرانی را چه می‎شود؟ تنها می‎توان گفت :

ای قصر دل افروز كه منزلگه انسی

یارب نكند گردش ایام خرابت

معرفی تعدادی از باغ های ایرانی که در حال حاضر در خدمت مردم عزیزایران می‌باشند علاوه بر این که خالی از لطف نبوده شاید بتواند در راستای حفاظت وپاس داشت از این میراث برجای مانده از تاریخ نیز سودمند آید.

باغشاه فین – کاشان

پوستر همایش

باغ شاهزاده ماهان – ماهان – کرمان

باغ ایل گلی(شاه گلی) – تبریز

باغ دولت آباد – یزد

باغ ارم – شیراز

باغ دلگشا – شیراز

باغ عفیف آباد – شیراز

باغ جهان نما – شیراز

باغ چهلستون – اصفهان

باغ نیاوران – تهران

باغ سعدآباد – تهران

باغ عباس آباد - بهشهر

درجمع آوری مقاله حاضرو تصاویر از مجموعه مباحث مطرح شده در اولین همایش باغ ایرانی و هم چنین از مقاله پردیس پاسارگاد نوشته خانم زینب مرادی و مقاله‌های سیر تحول باغ ایرانی ؛باغ ایرانی در گذر زمان و شیوه های باغ آرایی و عناصر شکل دهنده باغ ایرانی نوشته خانم طاهره(سها) نصر استفاده شده است.


http://www.aftab-magazine.com/articles/2006058.html

توصیه میشود اصل مطلب را درآدرس اینتر نتی فوق مطالعه و از تصاویر هم استفاده کنید

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : اصغر حسنی

← وبگردی های من

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان

← نظرسنجی

    کدامیک زیباتر است؟






← آخرین پستها

← نویسندگان

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :